Motto tygodnia:

Na żadnym zegarze nie znajdziesz wskazówek do życia.

Zarejestruj się! | Zaloguj

Różne postaci lęku u dzieci

Dodany: 2010-01-01 00:00:00 przez

---

Opracowanie : Anna Urban

 

Różne postaci lęku u dzieci.

 

W piśmiennictwie można odnaleźć kilka definicji lęku. Przedstawmy go więc  jako reakcję na zagrożenie wyobrażone, którego źródło tkwi w psychice człowieka Obuchowska I), zjawiskiem psychofizjologicznym, działającym  na procesach nerwowych, aktywizowanych głównie przez struktury pnia mózgu.  Ponadto, lęk jest emocją, więc stanowi  reakcję na zewnętrzne ( w przewadze społeczne ) lub wewnętrzne bodźce ( myśli, wyobrażenia ).

 

[REKLAMA]

 

Objawy lęku przejawiają się w kilku sferach funkcjonowania dziecka.

a) w sferze wegetatywnej manifestowane są przez objawy:

•   z układu pokarmowego: suchość błon śluzowych, nadmierne wydzielanie śliny, biegunki
•  z układu krążenia: przyspieszone bicie serca, bladość  albo zaczerwienienie skóry
•  z układu nerwowego: rozszerzenie źrenic, wzmożone napięcie mięśniowe
•  z układu moczowo-płciowego: zbyt częste oddawanie moczu

b) w sferze poznawczej: trudności z koncentracją, uwagą, chaos myślowy, zapominanie, problem z przyswajaniem nowych informacji

c) w sferze emocji: przygnębienie, obniżony nastrój, płaczliwość, drażliwość, łatwe wpadanie w gniew, uczucie ciągłego napięcia, lepkość emocjonalna

d) w sferze zachowania: zgrzytanie zębami, niepokój ruchowy, trudności w mowie, tak zwane stereotypie, czyli przymusowe wykonywanie pewnych czynności: ssanie kciuka, obgryzanie paznokci, powtarzanie pewnych, określonych słów

 

U dzieci wyróżnia się trzy fundamentalne postaci lęku:

1. lęk nieokreślony

2. lęk przedmiotowy bądź sytuacyjny

3. ataki lękowe

 

Lęk nieokreślony jest formą najczęściej spotykaną u dzieci.  Generalnie, pojawia się wtedy, gdy sytuacje lękowe występują przewlekle. Może być on wywoływany  przez ciągłe  niepowodzenia szkolne, poczucie odrzucenia i ostracyzmu przez kolegów ze szkoły, ale przede wszystkim nieprawidłowa atmosfera wychowawcza i emocjonalna  w rodzinie.

Lęk przedmiotowy jest częsta formą pojawiającą się u młodszych i starszych dzieci, ma jednak przebieg indywidualny zależny od środowiska , jakie otacza dziecko, różni się swoją  treścią.

Wiek przedszkolny może wyzwalać te postać, ponieważ nowe zjawiska przyrodnicze, dotąd nieznane i niezrozumiane przez dziecko mogą być źródłem niepokoju. Dużo jednak zależy od bogatej  imaginacji dziecka , która często nie pokrywa się jeszcze ze zdolnościami poznawczymi.

Dla dzieci starszych bardziej niepokojące stają się różnego typu sytuacje społeczne, w których dziecko brało udział, bądź wydarzenia będące tylko w wyobraźni dziecka, która jednak w tym momencie rozwojowym dla niego oznaczać może tyle samo, co świat rzeczywisty.  Często koreluje on z poczuciem winy za jakieś przewinienie i oczekiwaniem, przewidywaniem za nie kary.

 

W klasyfikacji warto jeszcze wymienić lęki o charakterze nerwicowym, inaczej  fobie. Są to silne przeżycia lękowe występujące w konkretnej sytuacji, lub dotyczące określonego przedmiotu. Najbardziej powszechnymi postaciami fobii u dzieci są lęk przed ciemnością, przed opuszczeniem przez rodziców, przed wysokością, przed różnymi zwierzętami czy ostrymi przedmiotami.

Jeżeli niepokój jest bardzo silnym doznaniem, wówczas prowadzi do ograniczenia aktywności, bądź wręcz przeciwnie, nadmiernego pobudzenia. Dziecko staje się apatyczne, wycofane, albo z drugiej strony chaotyczne w realizacji zadań, nadmiernie ruchliwe. Obie formy zachowania utrudniają rozwiązywanie ciężkiej sytuacji. Lęk o wysokim natężeniu rozprasza uwagę dziecka i obniża jego zdolności intelektualne, gdyż koncentracja skierowana jest tylko i wyłącznie na subiektywne zagrożenie odczuwane przez dziecko. Nie należy lekceważyć żadnej formy lękowej u dzieci, ponieważ prowadzi to niekiedy do pojawienia się problemów w szkole, reakcji psychosomatycznych.

Stany lękowe można rozpatrywać również w kategorii właściwości osobowościowej,  występują w różnym nasileniu i treści, w zależności od stadium rozwojowego, w którym dziecko w danym czasie występuje.

Obserwowane są już od okresu niemowlęcego, wówczas dotyczą nieznanych osób, miejsc czy przedmiotów; są krótkotrwałe, a usunięcie przyczyny powoduje redukcję zupełną niepokoju.

 

Okres poniemowlęcy wiąże się przede wszystkim ze zjawiskiem, tak zwanego lęku separacyjnego. Dziecko odczuwa go w sytuacji opuszczenia przez rodzica, zwłaszcza  matki, braku stymulacji emocjonalnej i dotyku. Percepcja silnych bodźców wzrokowych w tym okresie rozwojowym również może przynosić dyskomfort psychiczny dla dziecka, np. duże obrazy, sceny przemocy i walki w TV. Reakcją na taką stymulację jest krzyk, płacz, bezruch albo chowanie się .

 

Okres przedszkolny towarzyszy szczególnemu poznawaniu świata, dziecko zaczyna rozróżniać sytuacje bezpieczne od niebezpiecznych, jednakże brak doświadczenia życiowego uniemożliwia jemu selekcję bodźców prawdziwie zagrażających. Reakcje są jeszcze podobne do okresu poniemowlęcego, towarzyszą im dodatkowo zaburzenia czynności układu pokarmowego w postaci bólu brzucha czy wymiotów i biegunek. Wiek szkolny dziecka powoduje wzrost lęku związanego z sytuacjami w szkole, w interakcjach społecznych. Pojawiać się mogą także lęki zbudowane na fantazjach, wyobrażeniach, bohaterach przeczytanych książek czy obejrzanych filmów.

Koniec okresu szkolnego i czas dorastania to również rodzące się różnice w przeżywaniu i reagowaniu na różnorodne bodźce i czynniki ze środowiska zewnętrznego. Dziewczynki przejawiają silniejszą tendencję do przeżywania lęku w porównaniu do chłopców. Okres adolescencji przede wszystkim wywoływać może lęk przed odrzuceniem przez grupę rówieśniczą, przed utratą pozycji w grupie, kompromitacją czy niepowodzeniami szkolnymi.

 

Lęk u dzieci przewlekle chorych

 

      Zupełnie innym podłożem lęku, niezależnie od okresu rozwojowego może okazać się przewlekła choroba dziecka. Bodźce lękotwórcze  są niemożliwe do całkowitej redukcji, dlatego lęk w pewnych granicach jest normalnym doznaniem, towarzyszącym przez całe życie. O lęku patologicznym więc można mówić, gdy osiąga zbyt duże nasilenie i dezintegruje zachowanie dziecka. Zwłaszcza, długotrwała choroba może dostarczać wielu sytuacji lękowych, jak bolesne zabiegi, planowana poważna operacja, hospitalizacja. Dla dziecka, już sama świadomość choroby, może być źródłem lęku. Wyobraźnia dostarcza  wszystkiego,  co w  umyśle dziecka  łączy się z pojęcie choroby, np. ból,  niewydolność, kalectwo, odrzucenie przez innych. Negatywny obraz choroby, jej przebiegu i skutków może nasilać lęk dziecka  ( A. Maciarz 1998 ). W. Pilecka ( 1987 ) twierdzi, iż lęk może spełniać funkcję  pozytywnego mechanizmu sygnalizacyjno – obronnego ( czyli może mieć charakter ostrzegawczy ), ale przy dużym natężeniu staje się czynnikiem dezorganizującym zachowanie dziecka przewlekle chorego i strukturę jego osobowości. W rezultacie, mogą ujawnić się zaburzenia typu nerwicowego.  Silne pobudzenie lękowe ma swoją komponentę fizjologiczną, przez co rozumie się   zaburzenia naczyniowe i zaburzenia układu wegetatywnego: pocenie się, bladnięcie, czerwone plamy na twarzy lub szyi, napadowe bóle brzucha, torsje, zaburzenia snu. Jeśli lęk będzie przeżywany przez długi okres czasu, wówczas może przekształcić się w „względnie trwałą postawę lękową”, która z kolei z czasem może stać się jedynym mechanizmem regulacyjnym zachowania i radzenia sobie z sytuacją trudną.

 

Obuchowska ( 1991 ) zwraca uwagę na to, że „lęki chorego dziecka występują w postaci: niepokoju, lęków przedmiotowych, lęków sytuacyjnych, ataków lękowych”, które już zostały wcześniej omówione w innym kontekście.

E Góralczyk ( 1996 ) wymienia główne obszary niepokoju występujące u dziecka przewlekle chorego, są to:

•         lęk przed bólem i cierpieniem,
•         lęk przed śmiercią,
•         lęk przed niepełnosprawnością, okaleczeniem, zmianą wyglądu,
•         lęk przed rozstaniem,
•         lęk przed izolacją i samotnością,
•         lęk przed utratą kontaktu z otoczeniem,
•         lęk przed utratą kontaktu z bliskimi,
•         lęk przed odrzuceniem,
•         lęk przed utratą miłości,
•         lęk przed napiętnowaniem społecznym,
•         lęk przed uzależnieniem od innych psychicznym i fizycznym,
•         lęk przed utratą kontroli,
•         lęk przed ubezwłasnowolnieniem,
•         lęk przed ograniczeniem swobody poruszania się,
•         lęk przed nowym środowiskiem,
•         lęk przed obniżeniem jakości życia,
•         lęk przed znanym,
•         lęk przed nieznanym.

 

 

E. Góralczyk jest również zdania, i jak się okazuje w rzeczywistości  bardzo słusznego, iż lęk u dzieci chorych dotyczy zarówno teraźniejszości jak i przyszłości. Obawia się ono swoich ograniczeń, procesu leczenia i konsekwencji choroby.  Warto zwrócić uwagę na to, iż u dzieci często występują zaburzenia psychosomatyczne w przebiegu ciężkiego i długotrwałego stresu. Przejawia się to tym, że problemy psychologiczne dają o sobie znać pod postacią somatyczną, czyli objawami z ciała. Czynniki zewnętrzne- związane z sytuacją życiową i wewnętrzne-związane z chorobą mają bardzo duży wpływ na ten proces. Te pierwsze działają czasem niekorzystnie na układ nerwowy małego pacjenta. Lękotwórcze warunki to przede wszystkim separacja od własnego domu, pokoju i własnych zabawek a przebywanie długotrwałe w szpitalu.

 

Psychologicznymi konsekwencjami są: brak poczucia bezpieczeństwa, ciągła potrzeba ciepła, serdeczności i przede wszystkim matczynych uczuć , pewności, że jest się kochanym przez najbliższych. Szczególnie u małych dzieci pojawia się lęk, że ‘tak już będzie zawsze” , czasem przejawiające się we wrogim nastawieniu do nieznanego środowiska, innym razem tęsknotą, obawą, czy już bliscy czasem  nie zapomnieli o nich, lękiem małych dzieci przed mogącym zaskoczyć je bólem, natomiast obawą starszych o przyszłość. Ataki lękowe u dzieci przewlekle chorych najczęściej zdarzają się w nocy i przybierają postać nagłego , silnego wyrażania lęku poprzez krzyk, pocenie się, drżenie ciała. Niestety, często atak taki jest tak bardzo silny, że żadne próby uspokojenia dziecka nie przynoszą pożądanego rezultatu i wówczas zaleca się, aby rodzic albo opiekun pozostał przy dziecku, aż do momentu ponownego, spokojnego snu dziecka (Obuchowska I.). Ponadto, problemem dla dziecka jest również separacja od koleżanek i kolegów, a to powoduje niezaspokojoną potrzebę przyjaźni dobranej według własnych chęci. Uzasadnieniem lęku mogą być też również takie przyczyny jak uczucie zazdrości wobec rodzeństwa czy rówieśników, że są zdrowi, że mogą się swobodnie poruszać, że przebywają w domu i w szkole, lęk, że w czymś wyprzedzą, poczucie samotności i związany z tym niedosyt wesołych, ciekawych, różnorodnych kontaktów koleżeńskich, które są niezbędne dla kształtowania się młodej osobowości ( J. Doroszewska1989 ).

Należy podkreślić, iż dziecko nie ma wpływu na środowisko i warunki, w których żyje, jego świat kreują dorośli i to oni decydują o wielu rzeczach dla niego najważniejszych. Z tych względów, niezwykle istotne jest, aby rodzice i personel medyczny czynnie uczestniczyli w rehabilitacji, rewalidacji i opiece nad dzieckiem chorym, organizowali warunki zewnętrzne tak, aby jak najmniej zasobów i sił dziecka oszczędzać i kierować je na walkę z chorobą.

„Lecząc i wychowując chore dziecko należy pamiętać, że: jest ono jednością biopsychiczną i to, co przeżywa psychicznie ma wpływ nie tylko na jego reakcje  na bodźce świata zewnętrznego i zachowanie się w tym świecie , ale także na funkcje jego organizmu.”

 

Bibliografia

1. Doroszewska J. ( 1989 ), Pedagogika specjalna , T om I , II.
2. Góralczyk E. ( 1996 ), Choroba dziecka w twoim życiu.
3. Maciarz A . ( 1998 ), Psychoemocjonalne i wychowawcze problemy dzieci przewlekle chorych .
4. Molicka M. (1999), Bajki terapeutyczne.
5. Obuchowska I .  ( 1993 ), Lęk , lęki szkolne , w : Encyklopedia Pedzgogiczna  , ( red .) W . Pomykało .
6. Obuchowska I., Krawczyński M .( 1991 ), Chore dziecko.
7. Perzanowska A . ( 1985 ), Konflikty emocjonalne dzieci astmatycznych ( w świetle testu niedokończonych zdań ), w : Rocznik Nauk . – Dyd ., z. 100 , Prace Pedagogiczne VI.
8. Pilecka W., Pilecki J.( 1992 ) , Rewalidacja dzieci przewlekle chorych i kalekich . Wybrane zagadnienia.
9. Pilecka W. ( 1987 ) , Osobowościowe determinanty przystosowania społecznego młodzieży cierpiącej na astmę , cukrzyce i chorobę reumatyczną.
10. Shaw M. A. (1999), Dziecięce lęki.
11. W. Tłokiński (1993), Lęk. Różnorodność przeżywania.