Motto tygodnia:

Na żadnym zegarze nie znajdziesz wskazówek do życia.

Zarejestruj się! | Zaloguj

Narkomania

Dodany: 2010-06-28 15:50:47 przez

---

 

Opracowała: Paulina Paryska

 

Wprowadzenie

 

W ciągu ostatnich 30 lat zanotowano na całym świecie ogromny wzrost używania i nadużywania narkotyków. Dane przedstawiają, że w jakimś okresie życia nielegalną substancję psychoaktywną zażywało 37% populacji. I tak na przykład: około jedna trzecia Amerykanów próbowała marihuany a co drugi Amerykanin w wieku pomiędzy 25-30 lat- czyli 25 milionów osób- próbował kokainy.

 

[REKLAMA]

 

Zaburzenia związane z nadużywaniem substancji psychoaktywnych stanowią powszechny problem zdrowotny.  Doprowadzają one do upośledzenia w wielu dziedzinach funkcjonowania. U ponad 15% populacji USA w wieku powyżej 18 lat obserwuje się poważne problemy związane z nadużywaniem substancji psychoaktywnych. Ocenia się, że spośród 5 do 10 milionów osób zażywających kokainę raz w miesiącu, aż 3 miliony potrzebują leczenia.

Narkomania stanowi dodatkowo poważny rosnący problem społeczny i ekonomiczny, kosztujący podatników w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie miliardy dolarów rocznie. Z powodu działalności kryminalnej, wynikającej z potrzeby zdobycia pieniędzy na kosztowny nałóg, uzależnienie to stanowi również poważne obciążenie dla systemu prawa.

Istotnym jest, iż w przypadku nielegalnych narkotyków nie pojawia się tendencja do obniżania ich toksyczności. Przeciwnie, na ulicy pokazują się coraz  to „nowsze i skuteczniejsze” narkotyki, czego dowodzą następujące fakty:

 

î  Dzisiejsza marihuana jest od 5 do 20 razy silniejsza niż ta z lat sześćdziesiątych.

î  Kokaina może dziś zawierać nawet 80% aktywnej substancji.

î  Uliczna heroina ma przeciętnie 14% czystej substancji, a zdarza się 99%-procentowa.

 

 

Co ważne, najbardziej rozpowszechnionym i obciążonym najwyższą umieralnością rodzajem uzależnienia jest zależność od nikotyny. Około 25% populacji amerykańskiej pali a 25% stanowią byli palacze. Zatem około połowa Amerykanów naraziła się na niebezpieczeństwa zdrowotne związane z przyjmowaniem nikotyny podczas palenia czy żucia tytoniu. Również alkohol należy traktować jako narkotyk niebezpieczny sam w sobie oraz jako inicjacyjny, czyli otwierający drogę do następnych.

 

Podstawowe pojęcia

 

Narkomania to termin nienaukowy. Może oznaczać uzależnienie psychiczne, zachowanie nastawione na zdobycie substancji, uzależnienie fizyczne i tolerancję oraz będące ich następstwem pogorszenie stanu zdrowia psychicznego i fizycznego. Jest to pojęcie wciąż używane w różnorodnych opracowaniach pomimo oficjalnego wycofania z terminologii medycznej.

Pojęcie narkotyk coraz częściej zastępowane jest pojęciem substancja psychoaktywna. Dzieje się tak dlatego, ponieważ słowo narkotyk, mimo iż najczęściej odnosi się do substancji pochodzenia opiatowego, może również oznaczać substancje chemiczne prowadzące do uzależnienia. Jest zatem używane w różnych znaczeniach.

W języku prawniczym termin narkotyk służy często jako określenie nielegalnej substancji farmakologicznej, niezależnie od jej właściwości chemicznych. Substancja psychoaktywna jest to natomiast najbardziej neutralna i opisowa nazwa charakteryzująca całą klasę środków chemicznych wywołujących specyficzne dla siebie efekty poprzez zmianę normalnego działania układu nerwowego. Oznacza każdą substancję chemiczną, która wpływa na działanie układu nerwowego człowieka.

W odniesieniu do substancji psychoaktywnych obowiązują również pojęcia wynikające z Ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii z 24.04.1997 r. Wymieniona ustawa w artykule 6 podaje definicję środka odurzającego, substancji psychotropowej, prekursora oraz środka zastępczego.

Używanie substancji psychoaktywnych polega na wprowadzeniu do organizmu człowieka substancji chemicznej (środka odurzającego, substancji psychotropowej albo środka zastępczego), bez względu na drogę podania.

I tak środek odurzający to każda substancja pochodzenia naturalnego lub syntetycznego działająca na ośrodkowy układ nerwowy, określona w wykazie środków odurzających umieszczonych w załączniku 2. do ustawy (np. heroina, morfina, ziele i żywica konopi. kokaina).

Substancja psychotropowa jest każdą substancją pochodzenia naturalnego lub syntetycznego działająca na ośrodkowy układ nerwowy, określona w wykazie substancji psychotropowych w załączniku 3. do ustawy (LSD, psylocybina, amfetamina, relanium).

Prekursor to każda substancja pochodzenia naturalnego lub syntetycznego, która może być przetworzona na środek odurzający lub substancje psychotropową, określona w wykazie prekursorów w załączniku 1. do ustawy (np. efedryna, aceton, toluen).

Środkiem zastępczym jest substancja w każdym stanie fizycznym, która jest trucizną lub środkiem szkodliwym, używana zamiast lub w takim samym celu niemedycznym, jak środek odurzający lub substancja psychotropowa.

Uzależnienie to konieczność stałego przyjmowania substancji powodowane czynnikami psychicznymi lub fizycznymi. Uzależnienie może wywoływać objawy psychopatologiczne, somatyczne lub oba rodzaje objawów jednocześnie. Uzależnienie psychiczne charakteryzuje się występowaniem ciągłego głodu substancji. Uzależnienie fizyczne natomiast tolerancją oraz potrzebą przyjmowania substancji w celu zapobieżenia wystąpienia zespołu abstynencyjnego. Nadużywanie jest nieprawidłowym sposobem przyjmowania substancji, będący przyczyną powtarzających się problemów i niekorzystnych następstw, jak na przykład używanie substancji w sytuacjach niebezpiecznych. Objawy abstynencyjne po odstawieniu substancji zwykle oznaczają uzależnienie. Różnicowanie nadużywania i uzależnienia ma, poza krótkoterminowym leczeniem objawów odstawienia, niewielkie znaczenie praktyczne.

Tolerancja, uzależnienie i objawy abstynencyjne rozwijają się szybko. Tolerancja cechuje się tym, iż do wywołania pożądanego efektu narkotycznego konieczna jest coraz większa ilość substancji lub ta sama ilość substancji działa coraz słabiej w miarę przedłużania się konsumpcji czy nadużywania. Objawy odstawienia to zespół objawów, pojawiający się po zaprzestaniu systematycznego przyjmowania substancji narkotycznej lub po nagłym zmniejszeniu jej dawki. Objawy abstynencyjne rzadko zagrażają życiu. Te, które częściowo przypominają grypę obejmują: głód substancji, lęk, łzawienie, katar, ziewanie, pocenie, bezsenność, uderzenia zimna i gorąca, bóle mięsni, niecharakterystyczne dolegliwości w jamie brzusznej, rozszerzenie źrenic, „gęsią skórkę”, drżenie, niepokój, nudności i wymioty, biegunkę oraz odchylenia parametrów życiowych. Oznaczają jednak tolerancję i wskazują na uzależnienie.

 

Rodzaje narkotyków

 

W  Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 do substancji aktywnych powodujących szkody w organizmie i doprowadzających do uzależnienia należą (w nawiasach zostały podane przykładowe substancje należące do wymienionych grup):

 

î  alkohol,

î  opiaty (opium, morfina, heroina, kodeina),

î  kanabinole, (marihuana, haszysz, olej cannabis),

î  leki uspokajające, nasenne i przeciwlękowe (barbiturany, benzodiazepiny),

î  kokaina i inne substancje psychostymulujące, w tym kofeina (amfetamina, dekstroamfetamina, metamfetamina, metylofenidat, pemolina),

î  substancje halucynogenne (LSD, psylocybina uzyskiwana z niektórych gatunków grzybów, meskalina),

î  tytoń,

î  rozpuszczalniki lotne (butapren, azotyn amylu),

î  inne niewymienione substancje psychoaktywne (fencyklidyna, ketamina, antycholergiczne substancje halucynogenne, sterydy anaboliczne),

î  użycie kilku substancji łącznie czyli politoksykomania.

 

Drogi przyjmowania narkotyków 

 

Sposób przyjęcia środka chemicznego ma istotne znaczenie dla czasu i siły działania narkotyku. Od drogi podania zależy wchłanianie (absorpcja) substancji psychoaktywnej do krwiobiegu. Od procesu wchłaniania z kolei zależy dostępność biologiczna środka decydująca o sile jego działania.

Poniżej zostały przedstawione sposoby wprowadzenia narkotyku do organizmu:

 

î  doustnie (droga pokarmowa, pod język)

î  wąchanie

î  inhalacja

î  iniekcje (podskórne, domięśniowe, dożylne)

î  przez skórę

 

 

Droga pokarmowa jest najmniej szkodliwym sposobem wprowadzenia substancji (narkotyku), ponieważ połknięty środek przechodzi przez żołądek i jest wchłaniany do krwiobiegu w jelicie cienkim. Ważny czynnik osłabiający efekt działania substancji to obecność pokarmu w układzie trawiennym podczas zażycia substancji. Ponieważ to opóźnia opróżnianie żołądka i może obniżyć stężenie substancji. Pokarm może również otoczyć narkotyk, który później zostaje wydalony z kałem. Narkotyk, zanim dostanie się do mózgu, najpierw wraz z krwią przepływa przez wątrobę, co także osłabia jego działanie. Tylko pewna część spożytej dawki dostaje się do mózgu. Umieszczenie narkotyku pod językiem powoduje jego rozpuszczenie w ślinie i doprowadza do wchłaniania środka przez błonę śluzową jamy ustnej. Ten sposób jest już bardziej szkodliwy, a ponadto rzadko stosowany ze względu na nieprzyjemny smak wielu substancji chemicznych.

 

Wąchanie  polega na wdychaniu substancji psychoaktywnej przez nos. Absorpcja następuje przez błonę śluzową nosa i jam zatokowych. Szkodliwość tego sposobu używania jest duża, szczególnie w przypadku substancji rozpuszczalnych w tłuszczach. Przy narkotyku drażniącym i zakłócającym przepływ krwi może dojść do uszkodzenia błony śluzowej. Typowy przykład to rany w przegrodzie nosowej u osób wąchających kokainę.

 

Za pomocą inhalacji są przyjmowane narkotyki mające postać gazową. Dostają się one do krwiobiegu przez płuca, co jest bardzo szkodliwe ze względu na silny i szybki efekt.

 

Częstymi grogami podawania środków chemicznych są iniekcje. Zastrzyki podskórne zazwyczaj stosują początkujący narkomanii, ponieważ wchłanianie środka chemicznego tą drogą dokonuje się względnie powoli, ale znacznie szybciej niż drogą doustną. Tempo absorpcji przy zastrzyku domięśniowym zależy od ukrwienia grupy mięśni, do których został wstrzyknięty środek. Przy tej drodze podania występuje wysokie ryzyko infekcji i uszkodzenia tkanek. Zastrzyk dożylny, polegający na bezpośrednim wstrzyknięciu narkotyku do krwiobiegu, jest najbardziej niebezpiecznym sposobem jego przyjmowania. Często łączy się z ryzykiem śmierci, ponieważ duże ilości środka bardzo szybko docierają do ośrodków mózgowych i wywołują natychmiastowe, bardzo silne efekty. Sposób dożylny pomija czynniki, które mogłyby spowolnić jego absorpcję oraz łączy się z częstymi infekcjami, zakażeniami wirusowymi oraz uszkodzeniem naczyń krwionośnych.

 

Z uwagi na fakt, iż skóra jest słabo przepuszczalna dla wielu substancji chemicznych wchłanianie przez skórę to sposób podania rzadko wybierany.

 

Na czym polega działanie psychoaktywne narkotyków? 

 

Funkcjonowanie układu nerwowego jest ściśle związane ze sprawnym działaniem substancji chemicznych nazywanych neuroprzekaźnikami lub neurotransmiterami mózgowymi. Wpływ substancji psychoaktywnych na układ nerwowy polega na modyfikacji podstawowego działania neuroprzekaźników mózgowych. Narkotyki mogą powodować następujące zmiany neurochemiczne:

 

î  Zmniejszać lub zwiększać liczbę neuroprzekaźników,

î  Utrudniać transport cząsteczek neurotransmitera do zakończeń nerwowych,

î  Powodować zaburzenia w magazynowaniu neurotransmiterów w pęcherzykach synaptycznych,

î  Przedwcześnie uwalniać neuroprzekaźniki z zakończeń aksonu do synapsy,

î  Powodować rozkład neurotransmiterów przez enzymy,

î  Blokować wychwyt neuroprzekaźników przez komórki nerwowe

î  Blokować receptory nerwowe,

î  Udawać neuroprzekaźnik.

 

Zaburzenia w działaniu neuroprzekaźników mózgowych doprowadzają do efektu narkotycznego, który zależy od rodzaju i ilości zażytego środka psychoaktywnego.

 

Jak rozpoznać uzależnienie

 

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wprowadziła pojecie „zespół uzależnienia”, definiując go jako „zespół fizjologicznych, behawioralnych i poznawczych zjawisk, w którym przyjmowanie pewnej substancji lub grupy substancji zajmuje ważniejszą pozycję niż inne zachowania mające niegdyś większą wartość”.

Według klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM-VI z 1994 roku) jednostka jest uzależniona, jeżeli w ciągu ostatniego roku wystąpiły u niej przynajmniej trzy objawy łącznie spośród następujących:

 

î  tolerancja rozumiana jako:

1.  
   • potrzeba znacznego zwiększenia ilości substancji, by doprowadzić do pożądanego efektu lub objawów zatrucia,

1.  
   • przy stałym przyjmowaniu tych samych ilości substancji zmniejsza się efekt jej działania;

î  objawy abstynencyjne przejawiające się dwojako:

1.  
   • osoba wykazuje typowy zespół abstynencyjne po odstawieniu substancji,
   • ta sama lub podobna substancja przyjmowana jest w celu zapobiegnięcia objawom abstynencyjnym lub uwolnienia się od nich;

î  przyjmowanie substancji w większych ilościach, częściej lub dłużej niż początkowo zamierzała;

î  odczuwanie uporczywej, silnej potrzeby zaprzestania przyjmowania substancji lub podejmowanie nieskutecznych wysiłków, by kontrolować nałóg albo się od niego uwolnić;

î  poświęcanie większej ilości czasu na działania zmierzające do zdobycia substancji, przyjmowania jej oraz uwalniania się od skutków jej działania;

î  porzucenie lub ograniczenie swojej aktywności zawodowej, społecznej oraz rozrywki, którym zazwyczaj poświęcała czas i uwagę;

î  kontynuowanie używania substancji mimo świadomości stałych lub powracających problemów fizycznych i psychicznych z tego powodu.

 

Według międzynarodowej klasyfikacji opracowanej przez Światową Organizację Zdrowia (ICD-10 z 1992 roku,  w Polsce obowiązująca od 1997 roku) osoba jest już uzależniona, jeżeli w ciągu ostatniego roku wystąpiły u niej przynajmniej trzy objawy łącznie spośród następujących:

 

î  silne pragnienie lub poczucie przymusu przyjmowania narkotyku;

î  trudności w kontrolowaniu siebie;

î  wystąpienie zespołu abstynencyjnego;

î  stwierdzenie tolerancji;

î  utrata zainteresowań i przyjemności;

î  przyjmowanie narkotyku mimo ewidentnych dowodów fatalnego wpływu na zdrowie jednostki oraz jej stosunki społeczne.

 

Fazy uzależnienia

 

1. Eksperymentowanie z substancjami psychoaktywnymi.

 

Na tym etapie następuje przełamanie strachu przed działaniem narkotyku. Pierwsze doświadczenia związane z działaniem substancji odurzającej nie zawsze są przyjemne, a radość czerpana jest bardziej z kontekstu towarzyszącego konsumpcji, np. uzyskanie aprobaty grupy. Przełamana zostaje również obawa przed społecznymi konsekwencjami zażywania narkotyku, w większości przypadków związanej z łamaniem prawa. Staje się to przyczyną eksperymentowania z różnymi substancjami, poznawania nowych sposobów konsumpcji oraz czerpania korzyści z ich działania.

Wiele osób rezygnuje z używania środków odurzających na tym etapie, ale także duża grupa dzieci, młodzieży i dorosłych zaczyna zażywać narkotyki w sposób okazjonalny.

 

1. Używanie okazjonalne.

 

Etap ten charakteryzuje się wciąż niewielką częstotliwością konsumpcji narkotyków. Używanie środków odurzających ma miejsce  najczęściej w kontaktach towarzyskich (np. na prywatce, na koncercie). Przy okazji używania substancji odurzających osoba poznaje nowych ludzi i nowe miejsca, gdzie można nabyć odpowiedni środek. Biorący narkotyki mając złudzenie, że mimo nowych doświadczeń z różnymi narkotykami nic złego się nie dzieje. Przypuszczalnie większość ludzi używających legalnych substancji psychoaktywnych w sposób kontrolowany znajduje się w tej fazie.

Istotnym zagrożeniem występującym na tym etapie zażywania środków odurzających jest możliwość ich przedawkowania, która związana jest z małą tolerancją organizmu na ich działanie. Jeśli w tej sytuacji osoba przyjmuje substancje w większych ilościach lub miesza różne substancje (np. z alkoholem), to istniej duże ryzyko uszkodzenia organów wewnętrznych, zatrucia organizmu, a nawet śmierci.

 

1. Nawyk.

 

Nawyk to stan charakteryzujący się silnym pragnieniem przyjmowania substancji psychoaktywnej. W tej fazie nie ma jednak przymusu jej przyjmowania, a więc uzależnienie psychiczne jest bardzo ograniczone, nie widać u osoby tendencji do zwiększania dawek narkotyku, a także nie przejawia ona jeszcze symptomów uzależnienia fizycznego. Nawyk stanowi pewną formę przyzwyczajenia, jakby wyuczonego zachowania. Nawykowe zażywanie narkotyku wiąże się jednak z większymi wydatkami. Kiedy nie wystarczają środki pieniężne, jakimi dysponuje bioracy, to zaczyna je pożyczać, wyłudzać, żebrać lub kraść. Narkotyk staje się coraz ważniejszy, a jego brak coraz bardziej uciążliwy. Kiedy osoba przez dłuższy czas nie zażywa środka, to zaczyna się u niej pojawiać wzmożony stan niepokoju, nerwowości i podniecenia, czasem także dolegliwości somatyczne.

W życiu człowieka znajdującego się w tej fazie przyjmowania narkotyków pojawiają się widoczne zmiany w sferze społecznej i osobowościowej. Nawiązuje on kontakty ze środowiskiem narkomanów i osobami zajmującymi się handlem narkotyków. Porzuca dawne zainteresowania, zmienia się jego stan emocjonalny. Pojawiają się również zaburzone formy zachowania, jak m.in. używanie narkotyku w sytuacji, kiedy stwarza to fizyczne zagrożenie czy używanie substancji mimo ciągle powtarzających się  problemów towarzyskich lub interpersonalnych, powstających i zaostrzających się w wyniku intoksykacji.

 

1. Uzależnienie.

 

W walce z narkomanią

 

                Głównym sposobem walki z narkomanią są działania profilaktyczne. Odpowiednio do stopnia zagrożenia uzależnieniem profilaktyka prowadzona jest na trzech poziomach, a mianowicie:

 

î  profilaktyka pierwszorzędowa

î  profilaktyka drugorzędowa

î  profilaktyka trzeciorzędowa

 

Przed charakterystyką poszczególnych form profilaktyk przytoczę trzy istotne dla tej charakterystyki pojęcia. A mianowicie, ze względu na stopień zagrożenia uzależnieniem stosuje się podział osób na trzy grupy, które powinny zostać objęte odpowiednimi działaniami profilaktycznymi. I tak, jednostki, które nie podejmują zachowań ryzykownych, zaliczane są do grupy niskiego ryzyka, związanym z powszechnym dostępem do środków odurzających oraz ich szeroką promocją medialną. Do grupy podwyższonego ryzyka zalicza się tych, u których nastąpiła już inicjacja narkotyczna, lub osoby, u których można zaobserwować licznie występujące czynniki ryzyka. Grupę bardzo wysokiego ryzyka stanowią jednostki uzależnione. Osoby z tej grupy odczuwają negatywne zarówno zdrowotne, jak i społeczne skutki własnych zachowań. Zrozumienie powyższych pojęć pomoże lepiej zobrazować poszczególne typy profilaktyk.

Profilaktyka pierwszorzędowa to promocja zdrowego stylu życia oraz opóźnienie wieku inicjacji, a przez to zmniejszenie liczby zachowań ryzykownych. Skierowana jest do osób niskiego ryzyka, a więc takich, które w ogóle jeszcze nie miały z nimi do czynienia. Celem jest wzrost kompetencji i umiejętności przeciwstawiania się negatywnym wpływom, wzmacnianie rozwoju oraz wzbogacanie stylu życia. Populacja objęta działaniami ma charakter niekliniczny. Odwracalność przejawów dysfunkcjonalności w zachowaniu jest wysoka (100-50%). Osoby prowadzące ten rodzaj profilaktyki to zwykle paraprofesjonaliści, wolontariusze oraz uczniowie.

Profilaktyka drugorzędowa ma na celu redukowanie doświadczanych problemów i czasu trwania dysfunkcji oraz umożliwienie wycofania się z zachowań ryzykownych. Adresowana jest do osób z grupy podwyższonego ryzyka. Stosowane tu strategie mają obniżyć poziom stresu i odsunąć niebezpieczeństwo kryzysu. Rodzaj interwencji jest dostosowany do występujących trudności. Prowadzone są warsztaty rozwijające poszczególne umiejętności. Populacja objęta działaniami ma charakter przedkliniczny. Ryzyko uzależnienia jest zróżnicowane, a odwracalność przejawów dysfunkcjonalności kształtuje się na poziomie średnim (50-25%). Profilaktykę prowadzą profesjonaliści, którzy uczą nowych zachowań i obniżania poziomu stresu.

Profilaktyka trzeciorzędowa przeciwdziała procesowi chorobowemu i degradacji społecznej osób uzależnionych oraz umożliwia im powrót do normalnego życia w społeczeństwie. Interwencja polega na terapii w wymiarze indywidualnym i grupowym. Populacja objęta działaniem ma charakter kliniczny i jest dokładnie zdiagnozowana. Zdolność uczenia się nowych zachowań u tych osób jest niska. Uczestnictwo w programie ma charakter wymuszony. Odwracalność przejawów dysfunkcjonalności jest niska (25-0%), skuteczność mała, natomiast koszty są bardzo wysokie. Osoby prowadzące profilaktykę to specjaliści w dziedzinie terapii uzależnień.

 

O kimś uzależnionym mówi się, że ma „małpę na plecach”. Im bardziej stara się ją zrzucić, ta tym mocniej się trzyma. Domaga się, żeby bez przerwy ją karmić, w dzień i w nocy. Gdy stara się ją ignorować, zaczyna wrzeszczeć coraz głośniej. Niezależnie od tego, dokąd pójdzie, zawsze jest z nim. Porównanie to jest  niezwykle trafne. Uzależniony jest bowiem więźniem swojego uzależnienia.

 

Osoby, które borykają się z problemem uzależnienia od substancji psychoaktywnych lub chciałyby pomóc takim osobom odsyłam na strony internetowe:

 

www.narkomania.gov.pl

http://monar.pl/index.html

 

 

Literatura:

 

Johnston Joni E. Psychologia dla żółtodziobów, czyli wszystko co powinieneś wiedzieć o... Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2005 r.

Kaplan H.I., Sadock B.J., Sadock V.A. Psychiatria kliniczna Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław 2004 r.

Niewiadomska Iwona, Stanisławczyk Piotr Narkotyki Wydawnictwo „Gaudium”, Lublin 2004

Zimbardo Philip G. Psychologia i życie Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999 r.